Yanlış ve bilinçsiz takviye kullanımı, çocuk ve genç sporcularda sağlık risklerine yol açabiliyor. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı öğretim üyesi Doç. Dr. Tanyel Zübarioğlu, “Spor yapan ergenin rutin olarak takviye kullanmasına gerek yok” dedi.
Spor yapan çocuk ve ergenlerde beslenme alışkanlıkları hem fiziksel sağlık hem de psikososyal gelişim açısından kritik önem taşıyor. Ergenlik döneminde hızla değişen beden algısı ve kimlik arayışı, özellikle sosyal medya etkisiyle yanlış beslenme ve kontrolsüz takviye kullanımına itebiliyor.
Spor yapan çocuk ve gençlerin beslenmesinin yaş, büyüme dönemi, sporun türü ve bireysel gereksinimlere göre planlanması gerekiyor.
5’inci Cerrahpaşa Pediatri Günleri’nde Diken’in sorularını yanıtlayan Zübarioğlu’na göre beslenmenin temel amacı kısa vadeli performans artışı değil, sağlıklı büyüme, gelişme ve potansiyelin desteklenmesi.
Parmak izi kadar özgün olmalı
Zübarioğlu, sporcu beslenmesinde önceliğin her zaman doğal ve dengeli beslenmek olduğunu söyledi. Takviyelerle ilgili bazı düzenlemeler var. Ancak kılavuzların tamamı yetişkinler için hazırlanmış.
Çocukların küçük birer erişkin olmadığını belirten profesör şöyle devem etti:
“Erişkin sporcu beslenme önerilerinin de doğrudan çocuklara uygulanması doğru değil. Spor yapan çocuk ve gençlerin beslenmesi mutlaka yaşa, büyüme dönemine, yapılan sporun türüne ve bireysel gereksinimlere göre planlanmalı. Kullanım sırasında dozajın ve uygunluk kriterlerinin çocuklara göre değerlendirilmesini hekimler yapmalı. Parmak izi kadar özgün olmalı.”
En sık protein tozları kullanılıyor
Ergenlerin çok fazla takviye ürünü kullandığına dikkat çeken Zübarioğlu, internet ünlülerinden, sosyal medyada rastladıkları bazı akımlardan etkilendiklerini belirtti. Sağlıklı bir sporcu için ne ‘fazla takviye‘ ne de ‘eksik beslenme‘nin doğru yaklaşım olduğunu ifade eden Zübarioğlu, şunları söyledi:
“Protein tozları en sık kullanılan takviyelerden biri. Normalde protein ihtiyacının öncelikle doğal kaynaklardan karşılanması öncelikli olmalı. Ancak bazı özel durumlar var. Örneğin bitkisel bazlı beslenme modellerini tercih eden (vegan ya da vejetaryen) gençlerde, sporla birlikte artan protein gereksinimi her zaman karşılanamayabilir.
Bu grupta yer alan bazı çocuklarda izole soya proteininden elde edilen protein tozlarına ihtiyaç duyulabilir.
Bir diğer grup ise çok seçici beslenen çocuklar. Eğer bu çocuklar aynı zamanda spor yapıyor ve özellikle dayanıklılık antrenmanları uyguluyorsa, vücut dokularında yıkım gelişmemesi için protein desteği gündeme gelebilir.”
Spor içeceğiyle enerji içeceği aynı şey değil
Kafein, sporcu ergenlerin kullandığı performans takviyelerden biri. Kafeinin çocukluk çağındaki kullanımıyla ilgili çalışma sayısı az. Erişkinler için güvenli kabul edilse de çocuklara önerilmiyor.
Kreatinin çocuklarda kullanımıyla ilgili çalışmalar giderek artıyor. 12 yaşın üstünde güvenli kullanımına dair veriler bulunsa da erişkinlerdeki gibi kür şeklinde, nasıl uygulanacağı henüz net değil.
Zübarioğlu şunları söyledi: “Yüzme, futbol gibi branşlarda ya da uzun süreli dayanıklılık ve güç gerektiren antrenmanlar yapan çocuklarda, spor hekimi kontrolünde ve düşük dozlarda kreatin takviyesi düşünülebilir. Ancak henüz rutin öneri düzeyine ulaşacak kadar yeterli, randomize klinik çalışma yok.”
Çocuk sporcular, spor içecekleri ve jellere de yönelebiliyor. Spor içecekleriyle enerji içecekleri aynı şey değil. Spor içeceklerinde su, şeker ve mineraller bulunur. Bir saatten kısa süreli egzersiz yapanların sporcu içeceğine ihtiyacı yok; yalnızca su yeterli.
Egzersiz süresi bir saatin üzerine çıktığında ya da kişi elit düzeyde, yüksek yoğunluklu antrenmanlar yapıyorsa —bisiklet, triatlon, koşu gibi— antrenmanın her 30 dakikası için ek karbonhidrat alımı gerekebilir.
Zübarioğlu, “Bu gibi durumlarda spor içecekleri ve sporcu jelleri yalnızca belirli gruplarda kullanılabilir” dedi.
Kontrolsüz kullanımın sonuçları ağır olabilir
Çocuklar ürünleri çoğunlukla sosyal medyadan, spor salonlarından ya da kas gelişimini ‘idealize‘ eden örneklerden öğreniyor.
Zübarioğlu, çok sayıda ve çeşitte yanlış ve kontrolsüz kullanılan ürünler olduğunu belirtti:
“Çocuk sporcular neler almıyor ki? Bu durum oldukça endişe verici. Çünkü ürünlerin büyük kısmı denetimsiz ve spor salonlarında kolaylıkla satılıyor. Üstelik bunların birçoğu performansı destekleyen grupta (Uluslararası Olimpiyat Komitesi’nin) bile yer almıyor.
Oksifen türevleri, testosteron preparatları, büyüme hormonu enjeksiyonları, insülin analogları, nitratlar gibi çok sayıda madde kullanılıyor. Erkek sporcularda sık karşılaşıyoruz.
Bu ürünlerin hiçbirini önermiyoruz. Çocuklarda sınırlı koşullarda kullanılabilen kreatin, protein tozu ve sporcu içecekleri bile kontrolsüz alındığında ciddi yan etkilere yol açabilir.
Kreatin kas kramplarına, böbrek fonksiyonlarında bozulmaya, gastrit ve astım benzeri sorunlara neden olabilir. Protein tozları böbrek yükünü ve ürik asit düzeylerini artırabilir.
Sporcu içecekleri ise yüksek karbonhidrat içerikleri nedeniyle çocukların enerjiyi yalnızca bu içeceklerden almaya çalışmasına ve diğer besinleri ihmal etmesine yol açabilir.
Bu durum, ergenlikte görülen düşük enerji alımıyla seyreden; kemik mineral bozuklukları ve hormonal etkilenmelerle giden ‘enerji eksikliği sendromu’na neden olabilir. Ayrıca diş çürükleri ile mide-bağırsak sorunları da görülebilir.”
