ABD Sağlık Bakanlığı’nın yeni beslenme rehberi hızla Türkiye gündemine de düştü. Sosyal medyanın da etkisiyle rehberlerin doğrudan model alınabileceği yönünde bir algı oluştu. Ancak bizim ‘tabak’ ve ‘piramit’ten oluşan kendi rehberimiz var.
Sağlık Bakanlığı Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) – 2022’de yaşa, cinsiyete, fizyolojik duruma ve fiziksel aktivite düzeyine göre gereksinim duyulan enerji ve besin ögeleri yer alıyor. Rehberde beş ayrı temel besin grubundan oluşan sağlıklı beslenme tabağı ve yine Türkiye’ye özgü beslenme ve fiziksel aktivite piramidi öneriliyor.
Türkiye’de ilk beslenme rehberini, Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Gıda Bilimleri Enstitüsü ‘Sağlıklı Beslenme’ adıyla hazırlandı. 1975’te de o zamanki adıyla Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı’nca yayınlandı. Bu ilk rehberde besin grupları ‘beş yapraklı yonca’ simgesiyle sunuldu.
Rehberde besin grupları şöyle ele alınmıştı:
Süt ve sütten yapılanlar
Etler ve diğer proteinli besinler
Taze sebze ve meyveler
Tahıllar ile yağlar
Şekerli besinler
Daha sonraki yıllarda yonca, dört yapraklı olarak güncellendi. Bir de sap eklendi. Ana besin gruplarından çıkarılan yağlar ve şekerler sapa yerleştirildi.
‘Dört yapraklı yonca posteri’ni, 1992’de Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü hazırladı. Poster tüm ülke genelinde eğitim aracı olarak kullanılmaya başladı.
1992’deki Uluslararası Beslenme Konferansı (ICN) toplantısında Türkiye, ‘Ulusal Besin ve Beslenme Eylem Planı’ hazırlayacağını taahhüt etti.
Bu çerçevede ‘Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi’ni hazırlama görevi yine Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü’ne verildi. Rehberde besin grupları yine dört yapraklı yoncayla gösterildi. Rehber, 2004’te kurum ve kuruluşların görüşüne açıldı, ardından da yayınlandı.
2015 rehberinde yoncanın yerini tabak aldı
Sağlık Bakanlığı, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2010 verilerine dayalı olarak Sağlık Bakanlığı 2014’te bir çalıştayla rehberi güncelleme çalışmalarını başlattı. Böylece ‘Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2015‘ ortaya çıktı.
Bu rehberde dört yapraklı yoncadan vazgeçildi. Bu kez besin grupları tabakta yer aldı. Tabağın yanısıra beslenme piramiti de rehbere girdi.
ABD’de beslenme piramidi beş yılda bir yenileniyor. Türkiye’deyse beslenme rehberinin yenilenmesi için belirlenmiş bir rutin yok.
Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2017’nin yapılması ve verilerin değerlendirilmesi süreci sonrasında Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) – 2015 güncellendi ve ortaya ‘Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER)-2022‘ çıktı.
Rehber, sağlığı iyileştirmek ve geliştirmek, bulaşıcı olmayan kronik hastalık riskini azaltmak ve besin ögeleri gereksinimlerini karşılayabilmek için tüketilmesi önerilen besinler ve içecekler hakkında bilime dayalı önerilerde bulunuyor.
Her öğünde, her gruptan bir yiyecek
‘Besin Gruplarına Göre Tabak Modeli‘ne gelince…
Tabakta saat yönünde beş besin grubu yer alıyor.
Süt ve ürünleri (yoğurt, ayran, peynir vb.)
Et ve ürünleri [tavuk, balık, yumurta), kuru bakliyat (mercimek, kuru fasulye, nohut vb.), yağlı tohumlar (ceviz, fındık, badem vb.)
Taze sebzeler
Taze meyveler
Ekmek ve tahıllar (bulgur, pirinç vb.)
Hedef, her öğünde tabakta yer alan her gruptan bir yiyeceğin seçilerek tüketilmesi.
Tabağın yanında yer alan suyun da günlük beslenmede önerilen miktarda içilmesi, yine günlük beslenmede zeytinyağının yer alması ve aktif yaşamın desteklenmesi, sağlıklı yaşam biçiminin tamamlayıcısı olarak öneriliyor.
Tabanda tahıl da var, protein de
‘Türkiye Beslenme ve Fiziksel Aktivite Piramidi‘nde beslenme önerileriyle birlikte fiziksel aktivite de var.
Piramitte, besin çeşitliliği ve sağlıklı beslenme ilkesine dayandırılarak günlük tüketilmesi önerilen porsiyon miktarları sunuluyor.
Ayrıca tüketiminin artırılması ve azaltılması gereken besin ve besin ögeleri belirtiliyor.
Günlük sıvı, özellikle su içmenin yaşamsal önemi vurgulanıyor ve piramidin yanında yer alıyor.
Piramidin tabanında günlük temel besin ve enerji kaynağı olarak tahıl grubu (ekmek, bulgur, pirinç, makarna vb.) var.
Yine beslenmede her gün yer alması gereken süt, yoğurt, peynir grubu ve et türleri (kırmızı et ve ürünleri, tavuk, balık), yumurta ve kuru bakliyat grubunda yer alan besinler, önemli protein içerikleri nedeniyle aynı grupta toplanıyor.
Zeytinyağı da piramitte yer alıyor.
Egzersiz önemli
Piramidin en tepesinde, seyrek ve daha az tüketilmesi önerilen eklenmiş şeker ve fazla yağ içeren besinler var.
Piramidin fiziksel aktiviteye ilişkin bölümü, Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi (2014) önerilerine göre geliştirilmişti. Piramidin tabanında, yetişkin bireylere her gün 30 dakikalık yürüyüş öneriliyor. Orta kısmında ise haftada en az üç kez (tercihen her gün) yapılması önerilen dayanıklılık (aerobik) egzersizleri ve haftada iki kez, beş ila 10 dakika olarak önerilen kuvvet ve denge egzersizleri bulunuyor. Hareketsiz yaşam (televizyon izlemek, bilgisayar kullanımı vb.), tıpkı şekerli ve aşırı yağlı besinler gibi, piramidin en tepesinde, azaltılması gereken alışkanlıklar olarak yer alıyor.
Prof. Mutlu: Çok kapsamlı ve değerli bir kaynak
Türkiye Diyetisyenler Derneği İkinci Başkanı Prof. Dr. Aslı Akyol Mutlu’ya göre söz konusu rehber beslenme ve diyetetik alanında çalışan öğretim üyelerinin katkılarıyla hazırlanmış, çok kapsamlı ve değerli bir kaynak.
Rehberin, her öğünde dört besin grubundan mutlaka bir kaynağın yer alması yönündeki tavsiyesiyle besin çeşitliliği sağlandığını vurgulayan Mutlu, “Böylece protein alımı da dengelenmiş oluyor ve tek tip beslenme modellerinden uzak duruluyor” dedi.
Akdeniz diyeti hep ‘yıldız’
Yine beslenme rehberinde Akdeniz diyetinin, tüm sağlık, çevresel, ekonomik ve sosyal faydalarının yanısıra yerelliği ve kültürel uygunluğuyla teşvik edilmesi gereken sürdürülebilir bir beslenme modeli olduğu da vurgulanıyor.
Diyetin içerdiği yağın çoğunlukla zeytinyağından gelmesi önerilirken, ılımlı miktarlarda süt ve süt ürünleri, yumurta, balık ve beyaz et tevsiye ediliyor.
Prof. Mutlu da Akdeniz diyetinin, uluslararası bilimsel literatürde beslenme ve obeziteyle ilişkili pek çok kronik hastalığın hem önlenmesinde hem tedavisinde en güçlü kanıta sahip diyet modeli olarak öne çıktığına dikkat çekti. Son 60 yıldır yapılan çalışmalarla diyetin diyabet, kanser ve Alzheimer gibi hastalıklara karşı koruyuculuğu da kanıtlandı.
Mutlu’ya göre “Akdeniz diyeti Türkiye’de kolaylıkla uygulanabilir.”
Akdeniz diyeti, sürdürülebilir diyetlerin tüm bileşenlerini içeriyor. Bu nedenle de UNESCO’nun ‘Soyut Kültürel Miras‘ listesine alındı. Ayrıca Birleşmiş Milletler (BM) Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) da örnek bir sürdürülebilir diyet olarak gösteriyor Akdeniz diyetini.
Mutlu, Akdeniz diyetinin çoğunlukla bitkisel kaynaklı besinlerden oluştuğu için düşük çevresel etkiye de sahip olduğunu vurguladı. Baklagiller, tahıllar, yağlı tohumlar, meyve ve sebzelerden zengin, kırmızı et, işlenmiş et ve rafine şekeri ise kısıtlanıyor.
Not: Türkiye’nin beslenme rehberiyle ilgili bilgiler, Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022’den derlenmiştir.
